MoreLifeHack ฉบับที่ 01

หน้ากากที่ใส่ต่อหน้าคนอื่น เป็นตัวเองได้แค่ไหนในที่ทำงานและสังคม

หน้ากากที่ใส่ต่อหน้าคนอื่น เป็นตัวเองได้แค่ไหนในที่ทำงานและสังคม
ที่มา: Wikimedia Commons

ในห้องประชุม เรายิ้มรับทุกความเห็น พยักหน้าถูกจังหวะ พูดด้วยน้ำเสียงสดใสแม้คืนก่อนนอนไม่หลับ ทุกอย่างผ่านไปด้วยดี แต่ทันทีที่ปิดประตูรถตอนเย็น ใบหน้าก็ตกลงเหมือนมีคนปิดสวิตช์ ความเหนื่อยที่เก็บไว้ทั้งวันไหลออกมาพร้อมกัน แล้วคำถามหนึ่งก็ตามมาว่า ตัวจริงของเราคือคนในห้องประชุม หรือคนที่นั่งเงียบอยู่หลังพวงมาลัย

นักจิตวิทยาคาร์ล ยุง ใช้คำว่าเพอร์โซนา (persona) เรียกบทบาทที่เราแสดงต่อโลกภายนอก คำนี้มาจากภาษาละตินที่หมายถึงหน้ากากของนักแสดงละคร ยุงไม่ได้มองว่ามันเป็นเรื่องผิด แต่ชี้ว่าปัญหาจะเกิดเมื่อเราหลงคิดว่าหน้ากากคือตัวเราทั้งหมด ใครอยากอ่านแนวคิดทำนองนี้แบบเต็มเล่ม ลองดูรายชื่อหนังสือจิตวิทยาสำหรับคนที่อยากรู้จักตัวเองลึกขึ้น

ทำตัวต่างกันในแต่ละที่ แปลว่าเราไม่จริงใจหรือเปล่า

ไม่จำเป็น เราพูดกับเจ้านายไม่เหมือนพูดกับเพื่อนสนิท และพูดกับเพื่อนสนิทไม่เหมือนพูดกับหลานตัวเล็ก ทั้งหมดนี้คือการปรับวิธีสื่อสารให้เข้ากับคนตรงหน้า ไม่ใช่การเปลี่ยนคุณค่าที่เรายึดถือ

เส้นแบ่งอยู่ตรงที่ว่าเราต้องพูดหรือทำสิ่งที่ขัดกับสิ่งที่เชื่ออย่างแรงหรือไม่ ถ้าแค่เลือกคำให้สุภาพขึ้นในที่ประชุม นั่นคือมารยาท แต่ถ้าต้องแสร้งเห็นด้วยกับเรื่องที่รู้ว่าไม่ถูกต้องอยู่เป็นประจำ นั่นคือสัญญาณที่ควรหยุดคิด

หน้ากากช่วยเราได้ตอนไหน

หน้ากากมีประโยชน์มากกว่าที่คิด มันช่วยให้เราทำงานได้ในวันที่ใจไม่พร้อม ช่วยกันไม่ให้เรื่องส่วนตัวไหลเข้าไปปนกับงาน และช่วยให้คนที่ไม่ได้สนิทกันอยู่ร่วมกันได้อย่างราบรื่น พยาบาลที่ยิ้มให้ผู้ป่วยทั้งที่เหนื่อยจากเวรดึก ไม่ได้กำลังโกหก แต่กำลังทำหน้าที่ด้วยความใส่ใจ

ในหลายวัฒนธรรม หน้ากากยังมีความหมายในแง่บวกด้วย คือเป็นพื้นที่ให้คนได้ปลดปล่อยบางส่วนของตัวเองที่ปกติไม่ได้แสดงออก ตัวอย่างใกล้ตัวคือประเพณีที่ชาวด่านซ้ายสวมหน้ากากออกแห่กันอย่างสนุกสนาน ซึ่งผูกกับความเชื่อและการทำบุญของชุมชน ภาพนี้เตือนว่าหน้ากากไม่ได้มีไว้ซ่อนตัวเสมอไป บางครั้งมันช่วยให้คนกล้าเป็นอีกแบบหนึ่งได้ชั่วคราว

แล้วเมื่อไหร่ที่หน้ากากเริ่มหนักเกินไป

สังเกตได้จากความเหนื่อยหลังถอด ถ้าหมดแรงบ้างหลังวันยาวเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้ารู้สึกว่างเปล่าทุกวัน จำไม่ได้ว่าตัวเองชอบอะไร หรือรู้สึกว่าไม่มีใครรู้จักตัวจริงของเราเลย นั่นแปลว่าหน้ากากกำลังกินพื้นที่มากเกินไป

หน้ากากบางแบบหนักเป็นพิเศษ เช่น หน้ากากของคนที่ต้องดูมั่นใจตลอดเวลาทั้งที่ข้างในกลัวว่าจะถูกจับได้ว่าไม่เก่งจริง ความรู้สึกนี้มีชื่อเรียกเฉพาะ ใครคุ้นกับมัน อ่านต่อได้ที่บทว่าด้วยความรู้สึกเหมือนตัวเองเป็นตัวปลอมทั้งที่ทำงานได้ดี

ถ้าความเหนื่อยนี้ลากยาวจนกระทบการนอน การกิน หรือความสัมพันธ์ การคุยกับนักจิตวิทยาจะช่วยให้แยกได้ว่าเป็นแค่ความล้าจากงาน หรือมีเรื่องที่ควรได้รับการดูแลมากกว่านั้น

ต้องเปิดเผยทุกอย่างไหม ถึงจะเรียกว่าเป็นตัวเอง

ไม่ต้อง ความจริงใจไม่ได้แปลว่าบอกทุกเรื่อง เราเลือกได้ว่าจะเล่าอะไร กับใคร และเมื่อไหร่ การไม่เล่าเรื่องครอบครัวให้เพื่อนร่วมงานฟัง ไม่ได้ทำให้เราไม่จริงใจ ตราบใดที่สิ่งที่เราพูดออกไปนั้นจริง

วิธีที่พอดีคือการเปิดทีละน้อยกับคนที่ไว้ใจได้ เช่น บอกตรงๆ ว่าวันนี้ไม่ค่อยไหว แทนที่จะฝืนยิ้มจนจบวัน ทีมที่ทุกคนกล้าพูดเรื่องแบบนี้ได้ มักทำงานด้วยกันได้ดีกว่า เรื่องนี้ต่อยอดได้จากวิธีสร้างทีมที่สมาชิกกล้าบอกความจริงกัน

ควรมีพื้นที่ถอดหน้ากากแบบไหน

ทุกคนควรมีอย่างน้อยหนึ่งที่ที่ไม่ต้องแสดงบทบาทใดๆ อาจเป็นเพื่อนสนิทหนึ่งคน คนในครอบครัว สมุดบันทึก หรือช่วงเวลาสั้นๆ ตอนเช้าที่อยู่คนเดียว พื้นที่แบบนี้ช่วยเตือนว่าใต้บทบาททั้งหมด เรายังเป็นใคร

พื้นที่ถอดหน้ากากไม่จำเป็นต้องใหญ่ แต่ควรมีอยู่จริงและไปถึงได้บ่อยพอ ถ้านึกไม่ออกเลยว่าตอนนี้เรามีพื้นที่แบบนั้นอยู่ที่ไหน นั่นอาจเป็นเรื่องแรกที่ควรเริ่มสร้าง

ในบรรดาหน้ากากที่คุณสวมอยู่ทุกวันตอนนี้ อันไหนที่ใส่แล้วยังหายใจสบาย และอันไหนที่เริ่มหนักจนอยากวางลงสักพัก