MoreLifeHack ฉบับที่ 01

รู้สึกว่าตัวเองไม่เก่งพอทั้งที่ทำได้ เข้าใจภาวะอิมโพสเตอร์

รู้สึกว่าตัวเองไม่เก่งพอทั้งที่ทำได้ เข้าใจภาวะอิมโพสเตอร์
ที่มา: Wikimedia Commons

หัวหน้าเอ่ยชมงานชิ้นล่าสุดกลางที่ประชุม ทุกคนหันมามอง บางคนปรบมือเบา ๆ เรายิ้มรับ แต่ในอกกลับเย็นวาบ เสียงในหัวกระซิบว่าครั้งนี้แค่โชคดี ข้อมูลที่ได้มาง่ายกว่าปกติ หรือเพื่อนในทีมช่วยไว้เยอะ แล้วก็ตามมาด้วยความกลัวว่าสักวันคงมีคนรู้ว่าจริง ๆ แล้วเราไม่ได้เก่งอย่างที่เขาคิด คำชมที่ควรทำให้ชื่นใจ จึงกลายเป็นน้ำหนักที่ต้องแบกกลับบ้าน

ความรู้สึกนี้มีชื่อเรียกว่าภาวะอิมโพสเตอร์ หรือความรู้สึกว่าตัวเองเป็นตัวปลอม ชื่อนี้ไม่ใช่การวินิจฉัยโรค แต่เป็นคำที่ใช้อธิบายประสบการณ์ซึ่งพบได้บ่อย โดยเฉพาะในคนที่ทำงานหนักและตั้งมาตรฐานกับตัวเองสูง ความรู้สึกนี้มักพกความเชื่อบางอย่างติดมาด้วย ลองมาดูทีละข้อ

“คนอื่นเก่งกันหมด มีแต่เราที่แกล้งทำเป็นรู้”

ความเชื่อนี้เกิดจากการเทียบสิ่งที่เรารู้สึกข้างใน กับสิ่งที่เห็นจากภายนอกของคนอื่น เรารู้ทุกความลังเลของตัวเอง แต่เห็นแค่ผลงานที่เรียบร้อยของเพื่อนร่วมงาน ความจริงคือคนที่ดูมั่นใจจำนวนไม่น้อยก็มีเสียงสงสัยตัวเองอยู่ข้างในเหมือนกัน เพียงแต่เราไม่ได้ยินมัน การที่ทุกคนแสดงด้านที่พร้อมที่สุดออกมาในที่ทำงานเป็นเรื่องปกติของชีวิตสังคม ซึ่งมีมุมให้คิดต่ออีกมากในเรื่องหน้ากากที่เราสวมต่อหน้าผู้คน

“ถ้าเก่งจริง ต้องไม่รู้สึกยากหรือไม่ต้องถามใคร”

หลายคนเชื่อว่าคนเก่งคือคนที่ทำทุกอย่างได้อย่างลื่นไหลโดยไม่ต้องพยายาม เมื่อเราต้องเหนื่อยหรือต้องเปิดหาข้อมูล จึงรู้สึกว่าตัวเองไม่ถึงขั้น ความจริงคือความยากเป็นสัญญาณว่าเรากำลังทำสิ่งที่ท้าทายพอ ไม่ใช่หลักฐานว่าเราไม่เหมาะ และการถามคนอื่นเป็นทักษะของคนทำงาน ไม่ใช่จุดอ่อน แนวคิดเซนเรื่องการรักษาใจแบบมือใหม่ไว้แม้จะมีประสบการณ์แล้วช่วยให้มองความไม่รู้เป็นพื้นที่เรียนรู้ แทนที่จะเป็นเรื่องน่าอาย

ความรู้สึกนี้มักกลับมาแรงเป็นพิเศษในช่วงเปลี่ยนบทบาท เช่น ได้เลื่อนตำแหน่ง ย้ายสายงาน หรือกลับเข้าทำงานหลังหยุดไปนาน ลองนึกถึงตัวอย่างคนที่พักงานไปช่วงหนึ่งเพื่อเลี้ยงลูกเล็ก พอกลับมาก็รู้สึกว่าทุกคนเดินหน้าไปไกลแล้ว ทั้งที่ทักษะเดิมยังอยู่ครบ ใครอยู่ในช่วงนี้ อาจหาแนวทางเพิ่มจากเรื่องการเตรียมตัวกลับเข้าสู่งานหลังพักไปดูแลลูก

“ความสำเร็จที่ผ่านมาเป็นเพราะโชค”

เมื่องานสำเร็จ เรามักยกความดีให้จังหวะเวลา คนช่วย หรือความบังเอิญ แต่เมื่องานพลาด เรากลับรับไว้คนเดียวเต็ม ๆ ความจริงคือโชคอาจมีส่วน แต่โชคมักเกิดกับคนที่เตรียมตัวและลงมือทำ ถ้าความสำเร็จเกิดซ้ำหลายครั้ง ก็ยากที่จะอธิบายว่าบังเอิญทุกครั้ง วิธีหนึ่งที่ช่วยได้คือแยกความรู้สึกออกจากหลักฐาน ถามตัวเองว่าในงานชิ้นนั้นเราตัดสินใจอะไรไปบ้าง ลงแรงตรงไหน หากตอบได้ ส่วนนั้นก็คือฝีมือของเรา

“ต้องปัดคำชมไว้ก่อน จะได้ไม่ดูหลงตัวเอง”

พอมีคนชม หลายคนรีบตอบว่าไม่หรอก ทีมช่วยเยอะ หรือมันง่ายนิดเดียว ด้วยความเชื่อว่าการรับคำชมตรง ๆ คือการอวด ความจริงคือการตอบว่าขอบคุณเฉย ๆ ก็สุภาพพอแล้ว และยังเปิดโอกาสให้เราได้รับรู้ว่าคนอื่นเห็นคุณค่าอะไรในงานของเรา การปัดคำชมซ้ำ ๆ ทำให้ใจเราไม่เคยได้เก็บหลักฐานด้านดีไว้เลย

การได้คุยกับคนที่ไว้ใจ เช่น เพื่อนสนิทหรือพี่ที่เคยทำงานด้วย ช่วยได้มาก เพราะเขามักเห็นสิ่งที่เรามองข้าม ส่วนใครอยากอ่านมุมคิดจากนักเขียนไทยเรื่องการมองคุณค่าของตัวเอง มีรายชื่อแนวหนังสือในเรื่องหนังสือพัฒนาตัวเองของนักเขียนไทยที่น่าหยิบมาอ่าน และหากความรู้สึกด้อยค่าตัวเองหนักจนกระทบการนอนหรือการใช้ชีวิต ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต

เปิดสมุดหน้าว่างมาหนึ่งหน้า แล้วตั้งชื่อหน้านั้นว่าหลักฐาน เขียนงานที่เคยทำสำเร็จ คำขอบคุณที่ได้รับ และปัญหาที่เคยแก้ได้ลงไปทีละบรรทัด เก็บหน้านี้ไว้ในที่ที่หยิบง่าย สำหรับวันที่เสียงในหัวพูดดังกว่าความจริง