MoreLifeHack ฉบับที่ 01

ลำบากโดยสมัครใจบ้าง แนวคิดสโตอิกที่กันความสะดวกไม่ให้กลายเป็นกรง

ลำบากโดยสมัครใจบ้าง แนวคิดสโตอิกที่กันความสะดวกไม่ให้กลายเป็นกรง
ที่มา: Wikimedia Commons

ลองนึกถึงวันที่ไฟดับทั้งซอยตอนบ่ายสาม หรือวันที่เน็ตบ้านล่มกลางสัปดาห์ งานที่ค้างอยู่ทำต่อไม่ได้ พัดลมหยุด มือถือแบตใกล้หมด หลายคนรู้สึกว่าทั้งวันพังไปแล้ว ทั้งที่ความจริงคือแค่ขาดสิ่งอำนวยความสะดวกไปไม่กี่ชั่วโมง ความหงุดหงิดที่พุ่งขึ้นมานั้นบอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับเรา มากกว่าบอกเรื่องไฟหรือเน็ต

นักปรัชญาสโตอิกในสมัยโรมันสังเกตเรื่องทำนองนี้มานานแล้ว และเสนอวิธีที่ฟังดูย้อนแย้ง คือให้เราลองเลือกความไม่สะดวกเองบ้างเป็นครั้งคราว ก่อนที่ชีวิตจะบังคับให้เจอ

ความสะดวกที่สะสมจนกลายเป็นความเปราะ

ทุกครั้งที่ชีวิตง่ายขึ้นหนึ่งขั้น เราก็ปรับตัวเข้ากับระดับใหม่อย่างรวดเร็ว ของที่เคยเป็นของพิเศษกลายเป็นของปกติ แล้วเมื่อมันหายไป เราไม่ได้รู้สึกว่ากลับไปอยู่จุดเดิม แต่รู้สึกว่ากำลังขาดอะไรบางอย่าง กลไกเดียวกันนี้ทำให้ความสุขจากของชิ้นใหม่จางเร็ว เรื่องนี้มีรายละเอียดเพิ่มในบทที่ว่าด้วยความเคยชินกับของใหม่

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความสะดวก ความสะดวกเป็นของดี มันช่วยประหยัดเวลาและแรงได้มาก ปัญหาอยู่ที่ตอนเราลืมไปว่าเคยอยู่ได้โดยไม่มีมัน เมื่อลืมแล้ว ทุกอย่างที่เพิ่มเข้ามาจะค่อยๆ กลายเป็นเงื่อนไขของความสบายใจ และเงื่อนไขยิ่งมาก ใจก็ยิ่งสะดุดง่าย

สโตอิกมองความลำบากเล็กๆ อย่างไร

หัวใจที่คนคุ้นกันของสำนักนี้คือการแบ่งเรื่องที่เราควบคุมได้ออกจากเรื่องที่เกินมือ ซึ่งอธิบายไว้แล้วในบทความพื้นฐานเรื่องปรัชญาสโตอิก การฝึกลำบากโดยสมัครใจเป็นการต่อยอดจากตรงนั้น เพราะสิ่งอำนวยความสะดวกส่วนใหญ่อยู่นอกการควบคุมของเรา วันหนึ่งมันอาจหายไปได้เสมอ

เซเนกาเคยเขียนจดหมายแนะนำเพื่อนให้ลองใช้ชีวิตแบบมีน้อยสักสองสามวัน กินอาหารเรียบง่าย ใช้ของธรรมดา แล้วสังเกตว่าสิ่งที่เคยกลัวนั้นน่ากลัวจริงแค่ไหน เป้าหมายไม่ใช่การลงโทษตัวเอง แต่เป็นการพิสูจน์กับตัวเองว่าเราอยู่ได้ เมื่อรู้แบบนี้จากประสบการณ์ตรง ความกลัวการสูญเสียก็เบาลง

ตัวอย่างที่ลองได้โดยไม่ต้องสุดโต่ง

การฝึกแบบนี้ไม่จำเป็นต้องยิ่งใหญ่ เริ่มจากเรื่องเล็กที่ปลอดภัยก็พอ เช่น ระยะทางสั้นๆ ที่ปกติเรียกรถ ลองเดินแทนสักวัน งดเครื่องดื่มหรือขนมที่ชอบเป็นบางวันเพื่อดูว่าจริงๆ แล้วเราติดมันแค่ไหน หรือวางมือถือไว้ในลิ้นชักครึ่งวันในวันหยุด แล้วสังเกตว่าใจกระวนกระวายตอนไหนบ้าง

การเดินทางแบบเรียบง่ายก็เป็นห้องเรียนที่ดี ที่พักซึ่งของใช้ไม่ครบเท่าโรงแรมทำให้เราต้องจัดการกับความไม่สะดวกด้วยตัวเอง ตัวอย่างเช่น การไปนอนพักบนเรือนแพกลางอ่างเก็บน้ำของลำปางสักคืน ที่ไม่มีทุกอย่างพร้อมเหมือนห้องในเมือง หลายคนกลับมาแล้วเห็นคุณค่าของน้ำอุ่นและเตียงนุ่มที่บ้านชัดขึ้นกว่าเดิม

สิ่งที่ทำให้การฝึกได้ผลคือการสังเกตระหว่างทาง ไม่ใช่แค่ทนให้ผ่าน ตอนที่รู้สึกอยากได้สิ่งที่งดไว้ ให้ถามตัวเองว่าความอยากนั้นแรงแค่ไหน และมันผ่านไปเองหรือเปล่าหากเราปล่อยไว้สักพัก คำตอบมักทำให้แปลกใจ ถ้าอยากเก็บสิ่งที่สังเกตได้ไว้ทบทวน ลองใช้คำถามสั้นๆ ก่อนเข้านอนตามแบบของชาวสโตอิกช่วยไล่ดูทั้งวัน

ฝึกกับทรมานตัวเองต่างกันตรงไหน

เส้นแบ่งที่สำคัญคือเจตนาและผลที่ตามมา การฝึกมีขอบเขตชัด เรารู้ว่าจะทำนานแค่ไหน และจะหยุดเมื่อไหร่ เป้าหมายคือให้ใจแข็งแรงขึ้นเพื่อกลับมาใช้ชีวิตปกติได้อย่างไม่ยึดติด ส่วนการทรมานตัวเองมักมาพร้อมความรู้สึกว่าต้องทำให้หนักขึ้นเรื่อยๆ ต้องพิสูจน์กับคนอื่น หรือรู้สึกผิดทุกครั้งที่ได้สบาย

อีกข้อที่ควรจำคือ ความลำบากแบบนี้ต้องเป็นเรื่องที่เราเลือกเองและเลิกได้ทุกเมื่อ มันจึงต่างจากความลำบากที่หลายคนต้องเจอจริงในชีวิตโดยไม่มีทางเลือก การฝึกที่ดีควรทำให้เราเข้าใจคนเหล่านั้นมากขึ้น ไม่ใช่ทำให้รู้สึกว่าตัวเองเหนือกว่า

เมื่อความสะดวกกลับมา

ช่วงที่น่าสนใจที่สุดของการฝึกมักเป็นตอนจบ ตอนได้นั่งรถอีกครั้งหลังเดินมาทั้งวัน ตอนได้จิบกาแฟแก้วโปรดหลังงดไปหลายวัน ความรู้สึกเหล่านั้นชัดกว่าปกติมาก นี่คือของแถมที่สโตอิกไม่ได้พูดถึงบ่อยนัก การห่างจากความสะดวกสักพักทำให้เรากลับมาเห็นมันอีกครั้ง แทนที่จะใช้มันไปอย่างไม่รู้สึกอะไร

ความสะดวกยังอยู่กับเราเหมือนเดิม แต่มันเปลี่ยนจากกรงที่ขังใจไว้ กลายเป็นของที่เราเลือกใช้ได้อย่างรู้ตัว

ใครที่กำลังป่วย ตั้งครรภ์ มีโรคประจำตัวที่ต้องคุมอาหารหรือการพักผ่อน หรือใจกำลังหนักอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องฝึกเรื่องนี้เลย ช่วงนั้นการดูแลตัวเองให้สบายคือสิ่งที่ถูกต้อง และหากไม่แน่ใจเรื่องสุขภาพ ควรถามแพทย์ก่อนลองงดอะไรก็ตาม