MoreLifeHack ฉบับที่ 01

สำนวนไทยที่ลึกกว่าที่คิด อ่านใหม่ในมุมปรัชญาชีวิต

สำนวนไทยที่ลึกกว่าที่คิด อ่านใหม่ในมุมปรัชญาชีวิต
ที่มา: Wikimedia Commons

“ช้าๆ ได้พร้าเล่มงาม” เสียงนี้ดังขึ้นจากอีกฟากของบ้านทุกครั้งที่เรารีบกินข้าวจนสำลัก รีบผูกเชือกรองเท้าจนเป็นปม หรือรีบทำการบ้านจนลายมืออ่านไม่ออก ตอนเด็กมันฟังเหมือนคำบ่นที่ท่องจนขึ้นใจ แต่พอโตขึ้นถึงได้รู้ว่าผู้ใหญ่คนนั้นกำลังส่งปรัชญาชีวิตทั้งชุดมาให้ในประโยคเดียว

สำนวนไทยหลายสำนวนอัดความคิดเรื่องจังหวะ ความอดทน และการเอาตัวรอดไว้แน่นมาก เมื่อลองวางมันข้างแนวคิดจากปรัชญาที่เรารู้จัก จะเห็นว่าบางสำนวนพูดเรื่องเดียวกันด้วยภาษาของชาวบ้าน และบางสำนวนก็มีมุมที่ควรใช้อย่างระวัง

ช้าๆ ได้พร้าเล่มงาม

ความหมายตรงตัวคือ การตีพร้าให้คมและสวยต้องใช้เวลา ถ้ารีบก็จะได้ของหยาบ สำนวนนี้จึงใช้เตือนให้ทำงานอย่างประณีตแทนการเร่งให้เสร็จ

ในฝั่งเต๋ามีแนวคิดคล้ายกันเรื่องการปล่อยให้สิ่งต่างๆ สุกงอมตามจังหวะของมัน ไม่ใช่ดึงต้นกล้าให้โตเร็วขึ้น ส่วนสโตอิกก็เน้นการทำสิ่งที่อยู่ในมือให้ดีที่สุด มากกว่าการกังวลว่าจะได้ผลเมื่อไร ข้อควรระวังคือ “ช้า” ในสำนวนนี้หมายถึงความตั้งใจ ไม่ได้หมายถึงการผัดวันประกันพรุ่ง

น้ำขึ้นให้รีบตัก

สำนวนนี้ดูเหมือนขัดกับสำนวนแรกโดยตรง เพราะมันบอกให้เร่งมือเมื่อโอกาสมาถึง เหมือนตักน้ำตอนน้ำขึ้น เพราะเมื่อน้ำลงก็ตักไม่ได้แล้ว

ความขัดกันนี้เองที่น่าสนใจ มันบอกว่าภูมิปัญญาไม่ได้มีสูตรเดียว บางเรื่องต้องการเวลา บางเรื่องต้องการจังหวะ พุทธศาสนามองว่าทุกสิ่งไม่เที่ยง โอกาสก็เช่นกัน การเห็นว่าสิ่งดีๆ อยู่กับเราไม่นาน จึงเป็นเหตุผลให้ใส่ใจกับช่วงเวลาที่มันยังอยู่ มากกว่าจะรอให้มันผ่านไปแล้วค่อยเสียดาย ศิลปะอยู่ที่การแยกให้ออกว่าตอนนี้เรากำลังตีพร้า หรือกำลังยืนอยู่ริมน้ำที่กำลังขึ้น

น้ำนิ่งไหลลึก

ใช้พูดถึงคนที่ดูเงียบ ไม่ค่อยแสดงออก แต่มีความคิดลึกซึ้งหรือมีความสามารถมากกว่าที่เห็น ในบางบริบทก็ใช้เตือนว่าคนนิ่งๆ อาจคาดเดายาก

ปรัชญาเต๋าให้ความสำคัญกับน้ำมาก น้ำอ่อนนุ่ม ไม่แย่งชิงที่สูง แต่ไหลซึมไปได้ทุกที่และกัดเซาะหินได้ในที่สุด สำนวนนี้จึงเข้ากันได้ดีกับภาพนั้น มันชวนให้เห็นคุณค่าของคนที่ไม่ได้พูดเสียงดังที่สุดในห้อง และชวนให้เราไม่รีบตัดสินใครจากความเงียบ

ไม่เห็นน้ำ ตัดกระบอก

สำนวนนี้มาคู่กับวลี “ไม่เห็นกระรอก โก่งหน้าไม้” หมายถึงการลงมือหรือเตรียมการทั้งที่ยังไม่รู้ว่าสิ่งที่หวังจะเกิดขึ้นจริงหรือไม่ เหมือนตัดกระบอกไม้ไผ่ไว้ตักน้ำทั้งที่ยังไม่เห็นแหล่งน้ำ

สโตอิกมีข้อสังเกตว่าคนเรามักทุกข์ในจินตนาการมากกว่าในความจริง เราซ้อมเศร้า ซ้อมโกรธ ซ้อมดีใจกับเรื่องที่ยังมาไม่ถึง ซึ่งเป็นอีกด้านของการตัดกระบอกก่อนเห็นน้ำ อย่างไรก็ดี สำนวนนี้ไม่ได้ห้ามการวางแผน การเตรียมตัวอย่างมีเหตุผลยังจำเป็น สิ่งที่ควรเลี่ยงคือการทุ่มทั้งเงิน แรง และใจไปกับเรื่องที่ยังไม่มีอะไรยืนยัน

น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ

ความหมายคือ เมื่อสถานการณ์กำลังรุนแรงหรือคนกำลังโกรธจัด อย่าเอาตัวไปต้านตรงๆ เพราะมีแต่จะเสียหาย รอให้กระแสเบาลงก่อนค่อยว่ากัน

สำนวนนี้ใกล้กับหัวใจของสโตอิกที่ให้รู้ว่าอะไรอยู่ในมือเรา และอะไรอยู่เหนืออำนาจเรา อารมณ์ของคนอื่นในนาทีนั้นอยู่นอกการควบคุมของเรา แต่การเลือกจังหวะพูดอยู่ในมือเรา ในฝั่งเต๋าก็คล้ายการไม่ฝืนกระแส ข้อจำกัดของสำนวนนี้คือ ถ้าใช้ทุกครั้งจนกลายเป็นการไม่เคยยืนหยัดเรื่องที่ถูกต้องเลย ก็อาจกลายเป็นการยอมจำนนมากกว่าความฉลาด

รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี

สำนวนนี้น่าจะถูกถกเถียงมากที่สุดในกลุ่มนี้ ด้านหนึ่งมันหมายถึงความรอบคอบ รู้จักประเมินสถานการณ์ ไม่เอาตัวไปเสี่ยงโดยไม่จำเป็น ซึ่งเป็นปัญญาที่มีประโยชน์จริง

อีกด้านหนึ่ง ถ้าตีความว่าเอาตัวเองรอดไว้ก่อนโดยไม่สนว่าคนอื่นจะเป็นอย่างไร สำนวนนี้ก็ขัดกับหลายปรัชญาโดยตรง สโตอิกถือว่าความยุติธรรมต่อผู้อื่นเป็นคุณธรรมหลัก พุทธศาสนาก็สอนเรื่องความเมตตาและการไม่เบียดเบียน ทางสายกลางจึงน่าจะอยู่ที่การรักษาตัวให้ปลอดภัยพอที่จะช่วยคนอื่นต่อได้ ไม่ใช่รอดคนเดียวแล้วจบ

สำนวนเดียวกัน ความหมายเปลี่ยนตามคนพูด

สิ่งที่เห็นจากทั้งหกสำนวนคือ ความหมายไม่ได้ตายตัว ผู้ใหญ่คนหนึ่งพูด “น้ำขึ้นให้รีบตัก” เพื่อให้ลูกขยัน อีกคนอาจใช้มันเป็นข้ออ้างฉวยโอกาส สำนวนเป็นเครื่องมือ คุณค่าจึงขึ้นกับว่าใช้ในสถานการณ์ไหนและเพื่ออะไร

ความสงสัยเรื่องที่มาของคำก็เป็นอีกความสนุกหนึ่งของภาษาไทย ไม่ต่างจากความอยากรู้ว่าชื่อสถานที่ต่างๆ มาจากไหน อย่างตำนานที่มาของชื่อเชียงคานริมฝั่งโขง ซึ่งชวนให้ค้นต่อไม่ต่างจากสำนวนเก่าๆ เมื่ออ่านแล้วเจอสำนวนที่ชอบ การคัดลงสมุดด้วยลายมือตัวเองพร้อมจดว่าคิดอะไรอยู่ตอนนั้น ช่วยให้กลับมาอ่านใหม่ได้ในวันที่มุมมองเปลี่ยนไป และถ้าอยากอ่านความคิดแบบไทยที่ลึกขึ้นอีกขั้น หนังสือพัฒนาตัวเองจากนักเขียนไทย หลายเล่มก็ใช้สำนวนเหล่านี้เป็นประตูเข้าสู่เรื่องใหญ่ได้อย่างแนบเนียน

สำนวนที่ได้ยินบ่อยที่สุดตอนยังเด็กคือสำนวนไหน ลองนึกถึงน้ำเสียงของคนที่พูดมัน แล้วอ่านความหมายของมันอีกครั้งด้วยสายตาของผู้ใหญ่ที่ผ่านอะไรมามากกว่าตอนนั้น