MoreLifeHack ฉบับที่ 01

คิดจากหลักพื้นฐาน แยกเรื่องให้เหลือแก่นก่อนตัดสินใจ

คิดจากหลักพื้นฐาน แยกเรื่องให้เหลือแก่นก่อนตัดสินใจ
ที่มา: Wikimedia Commons

ลองนึกถึงคนสองคนที่ทำแกงหม้อเดียวกัน คนแรกเปิดสูตร ตวงน้ำปลา น้ำตาล มะนาว ตามตัวเลขในหนังสือทุกช้อน วันไหนน้ำปลาหมดหรือมะนาวเปรี้ยวกว่าปกติ เขาก็เริ่มไปต่อไม่ถูก อีกคนรู้ว่าน้ำปลาให้ความเค็มและกลิ่นหมัก น้ำตาลช่วยกลมรสและกลบความเปรี้ยว มะนาวช่วยตัดความมันให้แกงไม่เลี่ยน เมื่อขาดอะไรไปเขาจึงหาของที่ทำหน้าที่เดียวกันมาแทนได้ และชิมไปปรับไปตามวัตถุดิบที่มีในวันนั้น

ความต่างของสองคนนี้ไม่ได้อยู่ที่ฝีมือ แต่อยู่ที่วิธีเข้าใจสิ่งที่ทำ คนแรกจำขั้นตอน คนที่สองเข้าใจว่าแต่ละส่วนมีไว้ทำอะไร การคิดจากหลักพื้นฐาน หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า first principles คือการพาตัวเองไปยืนอยู่ฝั่งคนที่สอง และวิธีคิดแบบนี้ใช้ได้ไกลกว่าในครัว โดยเฉพาะกับการตัดสินใจที่เราลังเลมานาน

รื้อเรื่องออกเป็นชิ้น แล้วดูว่าชิ้นไหนเป็นของจริง

การตัดสินใจส่วนใหญ่ในชีวิตเราอาศัยการเทียบเคียง คนรอบตัวทำอย่างไรเราก็ทำตาม สิ่งที่เคยทำมาแล้วได้ผลก็ทำซ้ำ วิธีนี้ประหยัดแรงและใช้ได้ดีในเรื่องทั่วไป ปัญหาคือเมื่อเจอเรื่องใหญ่หรือรู้สึกติดอยู่กับที่ การเทียบเคียงมักพาสมมติฐานที่เราไม่เคยตรวจสอบติดมาด้วย เราเชื่อบางอย่างเพราะได้ยินมาบ่อย ไม่ใช่เพราะเคยเห็นว่ามันจริง

จุดเริ่มต้นที่ง่ายที่สุดคือเขียนเรื่องที่กำลังจะตัดสินใจออกมาเป็นประโยคเดียว แล้วไล่เขียนทุกอย่างที่เราเชื่อเกี่ยวกับเรื่องนั้นลงไปเป็นข้อ ๆ จากนั้นกลับมาดูทีละข้อว่ามันคืออะไร เป็นข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เป็นสิ่งที่ได้ยินต่อกันมา หรือเป็นความรู้สึกของเราเอง การแยกแบบนี้ไม่ได้บอกว่าความรู้สึกผิด มันแค่ทำให้เห็นว่าเรากำลังวางน้ำหนักการตัดสินใจไว้บนอะไร

ถามว่า “ทำไม” ซ้ำ จนเจอพื้นที่ยืนได้

เมื่อได้รายการความเชื่อมาแล้ว ให้หยิบข้อที่ดูหนักแน่นที่สุดขึ้นมาถามว่าทำไมจึงเป็นอย่างนั้น ได้คำตอบแล้วก็ถามต่อจากคำตอบนั้นอีกชั้น ทำไปเรื่อย ๆ จนถึงจุดที่ถามต่อไม่ได้แล้ว จุดนั้นมักเป็นหนึ่งในสองอย่าง คือข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้จริง หรือคุณค่าที่เรายึดถือ เช่น อยากมีเวลาให้ครอบครัว หรือไม่อยากเป็นหนี้ ทั้งสองแบบเป็นพื้นที่มั่นคงพอจะเริ่มคิดใหม่จากตรงนั้น

ระหว่างทางเรามักเจอความเชื่อที่สืบต่อกันมาโดยไม่มีใครถามที่มา อย่างเช่นต้องทำสิ่งนั้นให้ได้ก่อนอายุเท่านี้ หรืองานที่มั่นคงต้องหน้าตาแบบนี้เท่านั้น บางข้ออาจยังจริงอยู่ บางข้ออาจจริงเฉพาะในยุคหรือสถานการณ์ของคนที่พูด เมื่อหลักบางอย่างยังเข้าใจยาก การหาภาพเทียบที่จับต้องได้ช่วยได้มาก วิธีนี้มีรายละเอียดอยู่ในเรื่องการหยิบของใกล้ตัวมาช่วยอธิบายแนวคิดที่ซับซ้อน

ความต่างระหว่างการเข้าใจหลักกับการจำคำบอกเล่าเห็นได้ชัดในเรื่องเทคนิค สมมติมีคนบอกว่ารถไฟฟ้าวิ่งได้ระยะสั้นลงเมื่อเจออากาศหนาว ถ้าเราจำไว้เฉย ๆ ก็เป็นแค่ข้อมูลอีกข้อ แต่ถ้ารู้ว่าแบตเตอรี่ทำงานด้วยปฏิกิริยาเคมีที่ช้าลงเมื่ออุณหภูมิต่ำ และการทำความอุ่นในห้องโดยสารก็ใช้พลังงานจากแบตเตอรี่ก้อนเดียวกัน เราจะเข้าใจเองว่าทำไม ใครที่อยากอ่านรายละเอียดเชิงอุปกรณ์ต่อ มีเรื่องผลของอากาศหนาวต่อระยะทางที่รถพลังงานไฟฟ้าทำได้ให้อ่านประกอบ ส่วนตัวเลขจริงควรดูจากคู่มือหรือข้อมูลของผู้ผลิตเสมอ

ลองใช้กับการซื้อของชิ้นใหญ่

ตัวอย่างสมมติ คนหนึ่งกำลังจะซื้อเครื่องใช้ไฟฟ้าราคาสูงสักชิ้น เพราะได้ยินมาว่ารุ่นที่สเปกสูงสุดคุ้มที่สุด ใช้ได้นานที่สุด ถ้าคิดแบบเทียบเคียง เขาจะซื้อตามที่คนส่วนมากแนะนำแล้วจบ แต่ถ้ารื้อออกเป็นชิ้น คำถามแรกคือของชิ้นนี้ต้องทำงานอะไรให้เราบ้าง ใช้บ่อยแค่ไหน ใช้ในสภาพแบบไหน คำถามต่อมาคือความเชื่อว่าแพงกว่าแปลว่าทนกว่านั้นมีหลักฐานรองรับในกรณีนี้หรือไม่ หรือเป็นแค่ความรู้สึก

เมื่อเห็นความต้องการจริงชัดขึ้น หลายครั้งเราจะพบว่าคุณสมบัติที่จ่ายเพิ่มไปนั้นไม่เคยได้ใช้ หรือกลับกัน บางครั้งเราพบว่าสิ่งที่จำเป็นจริงคือความทนทานในจุดเดียว ซึ่งรุ่นราคากลางก็ทำได้ดีพอ หลักเดียวกันนี้ใช้กับคำโฆษณาที่ฟังดูดีเกินจริงได้ด้วย ลองถามว่าผลลัพธ์ที่สัญญาไว้มาจากไหน ใครได้ประโยชน์ ถ้าตอบไม่ได้ก็ควรชะลอไว้ก่อน เรื่องอคติที่ทำให้คนหัวดีพลาดท่าให้ข้อเสนอทำเงินง่ายอธิบายกับดักทางใจในจุดนี้ไว้ละเอียดกว่า

ลองใช้กับการเปลี่ยนงานหรือเริ่มเรียนเรื่องใหม่

อีกตัวอย่างสมมติ คนวัยทำงานคนหนึ่งอยากย้ายไปทำงานสายใหม่ แต่ติดอยู่กับประโยคในหัวสองสามประโยค เช่น ต้องจบตรงสายเท่านั้นถึงจะเริ่มได้ หรืออายุเท่านี้แล้วสายเกินไป เมื่อลองแยกออกเป็นชิ้น ขั้นแรกคือถามตัวเองว่าอยากได้อะไรจากการเปลี่ยนจริง ๆ เวลาที่มากขึ้น การได้เรียนรู้ รายได้ หรือคนที่ทำงานด้วย บางข้ออาจหาได้ในงานเดิมโดยไม่ต้องย้ายเลยด้วยซ้ำ

ขั้นต่อมาคือตรวจความเชื่อเรื่องคุณสมบัติด้วยข้อมูลจริง เช่น อ่านประกาศรับสมัครในสายนั้นหลาย ๆ ที่ หรือถามคนที่ทำงานนั้นอยู่ว่าทักษะไหนจำเป็นจริง เราอาจพบว่ามีทักษะพื้นฐานไม่กี่อย่างที่ทุกที่ต้องการ และบางอย่างฝึกเองได้ เมื่อเหลือแก่นแล้ว ก็ไม่ต้องกระโดดทีเดียวทั้งตัว เริ่มจากลองทำเป็นการทดลองย่อย ๆ แล้วจดว่าเกิดอะไรขึ้น เช่น รับงานเล็กในสายใหม่สักชิ้น หรือเรียนพื้นฐานสั้น ๆ ก่อน ผลที่ได้จะกลายเป็นข้อเท็จจริงชุดใหม่ให้คิดต่อ แทนที่จะเดาเอาจากความกลัว

วิธีคิดแบบนี้ใช้แรงมากพอสมควร จึงไม่จำเป็นกับเรื่องเล็กที่ผิดแล้วแก้ได้ง่าย อย่างเมนูมื้อเที่ยงหรือเส้นทางกลับบ้าน เก็บไว้ใช้กับเรื่องที่ใหญ่ ย้อนคืนยาก หรือเรื่องที่เรารู้สึกว่าวนอยู่ที่เดิมมานานก็พอ