MoreLifeHack ฉบับที่ 01

กล้าพูดว่าไม่รู้ บทเรียนจากโสกราตีสที่ทำให้เรียนรู้เร็วขึ้น

กล้าพูดว่าไม่รู้ บทเรียนจากโสกราตีสที่ทำให้เรียนรู้เร็วขึ้น
ที่มา: Wikimedia Commons

แนวคิด “รู้ว่าตัวเองไม่รู้” มักถูกเล่าผูกไว้กับโสกราตีส นักปรัชญากรีกโบราณที่เราได้รู้จักผ่านงานเขียนของลูกศิษย์อย่างเพลโต ใจความโดยกว้างคือ ความฉลาดไม่ได้อยู่ที่การมีคำตอบทุกเรื่อง แต่อยู่ที่การมองเห็นขอบเขตความรู้ของตัวเองอย่างซื่อตรง ฟังดูง่าย แต่พอต้องทำจริงต่อหน้าคนอื่น หลายครั้งกลับยากจนเราเลือกเงียบ

ลองนึกภาพตัวอย่างสมมติของพนักงานใหม่คนหนึ่งในการประชุมเช้าวันจันทร์ หัวหน้าพูดถึงตัวย่อของระบบงานที่เขาไม่เคยได้ยินมาก่อน คนรอบโต๊ะพยักหน้ากันหมด เขาจึงพยักหน้าตามไปด้วย เพราะกลัวว่าถ้ายกมือถามจะดูเหมือนคนที่ไม่ได้เตรียมตัว

หลังประชุม เขาไปค้นข้อมูลเองแล้วเดาความหมายผิด ใช้เวลาหลายวันทำงานตามความเข้าใจนั้น จนถึงวันส่งงานจึงพบว่าโจทย์จริงเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ต้องรื้อทำใหม่เกือบทั้งหมด สิ่งที่หายไปไม่ใช่แค่เวลา แต่รวมถึงความมั่นใจของตัวเขาเองและความเชื่อใจจากทีม ทั้งที่ทุกอย่างอาจจบได้ตั้งแต่ในห้องประชุมด้วยคำถามเพียงประโยคเดียว

จากเรื่องสมมติเล็กๆ นี้ เราถอดบทเรียนออกมาได้หลายชั้น

ทำไมคำว่า “ไม่รู้” จึงหนักปากนัก

ความกลัวที่จะพูดว่าไม่รู้มีรากหลายทาง ทางหนึ่งมาจากระบบการเรียนที่ให้คะแนนคนตอบถูก มากกว่าคนที่ตั้งคำถามดี เราจึงโตมากับความรู้สึกว่าการไม่มีคำตอบคือความล้มเหลว อีกทางหนึ่งมาจากความเกรงใจและเรื่องหน้าตา ซึ่งค่อนข้างเข้มในสังคมที่ให้ความสำคัญกับการไม่ทำให้บรรยากาศสะดุด ยิ่งคนที่เพิ่งเข้ามาใหม่และรู้สึกว่าต้องพิสูจน์ตัวเอง ก็ยิ่งมองการยอมรับว่าไม่เข้าใจเป็นการเปิดจุดอ่อน

ท่าทีที่ตรงข้ามกับความกลัวนี้ มีคนเรียกว่า “ความถ่อมตนทางปัญญา” หมายถึงการยอมรับว่าความรู้ของเรามีขีดจำกัด และพร้อมแก้ความเข้าใจของตัวเองเมื่อพบข้อมูลที่ดีกว่า ไม่ได้แปลว่าต้องดูถูกตัวเองหรือไม่กล้าแสดงความเห็น แต่เป็นการถือความคิดของตัวเองไว้หลวมๆ พอให้ยังขยับได้

ราคาของการทำเป็นรู้ ที่มักต้องจ่ายทีหลัง

การทำเป็นรู้ดูเหมือนช่วยประหยัดความอายในวินาทีนั้น แต่ค่าใช้จ่ายจริงมักตามมาในรูปแบบอื่น อย่างแรกคืองานที่ผิดทิศ ซึ่งยิ่งค้นพบช้าก็ยิ่งแก้ยาก อย่างที่สองคือการเรียนรู้หยุดลงโดยไม่รู้ตัว เพราะเมื่อเราแสดงว่าเข้าใจแล้ว คนรอบข้างก็เลิกอธิบาย ช่องว่างความรู้จึงถูกปิดทับไว้แทนที่จะถูกเติม

อย่างที่สามที่คนมักมองไม่เห็นคือ การทำเป็นรู้ครั้งหนึ่งมักพาไปสู่ครั้งต่อไป เมื่อเคยพยักหน้าไปแล้ว การกลับมาถามทีหลังก็ยิ่งน่าอายขึ้น เราจึงต้องแสดงต่อไปเรื่อยๆ จนกลายเป็นภาระทางใจที่ไม่จำเป็น

ลองเทียบกับสถานการณ์ของมือใหม่ในที่ที่ไม่คุ้นเคย เช่น คนที่บินมากระบี่เป็นครั้งแรกแล้วต้องหาทางเดินทางต่อจากสนามบินไปที่พักหรือท่าเรือ การเดาเอาเองอาจทำให้วนอยู่นาน แต่การถามคนในพื้นที่ตรงๆ หรือเปิดดูข้อมูลการเดินทางต่อจากสนามบินในกระบี่ไว้ก่อน มักช่วยได้มากกว่า ไม่มีใครมองว่านักเดินทางที่ถามทางเป็นคนโง่ ในที่ทำงานก็เช่นกัน

ความอยากรู้เป็นเชื้อเพลิงของการถาม และข่าวดีคือมันไม่ได้ตายตัวไปตามนิสัย ใครที่รู้สึกว่าตัวเองเลิกสงสัยอะไรมานานแล้ว อาจเริ่มจากการฝึกตั้งคำถามกับสิ่งเล็กๆ รอบตัวอีกครั้ง ก่อนจะนำไปใช้กับเรื่องงาน

ถามอย่างไรให้ไม่รู้สึกเสียหน้า

การถามไม่จำเป็นต้องเปิดด้วยการประกาศว่า “ไม่รู้เรื่องเลย” มีหลายวิธีที่ทำให้คำถามฟังเป็นมืออาชีพและไม่ทำให้ใครอึดอัด

วิธีแรกคือบอกสิ่งที่เข้าใจแล้วก่อน แล้วค่อยถามส่วนที่ยังขาด เช่น “ส่วนเป้าหมายเข้าใจแล้ว แต่ตัวย่อที่พูดถึงเมื่อกี้หมายถึงระบบไหน” คำถามแบบนี้แสดงว่าเราตั้งใจฟังมาตลอด และช่วยให้อีกฝ่ายตอบได้ตรงจุด

วิธีที่สองคือทวนความเข้าใจให้อีกฝ่ายตรวจ เช่น “ขอทวนนะว่าสิ่งที่ต้องส่งคือแบบนี้ใช่ไหม” ถ้าเราเข้าใจถูก ก็ใช้เวลาไม่กี่วินาที ถ้าเข้าใจผิด ก็ได้แก้ตั้งแต่ตอนที่ยังไม่เสียหาย

วิธีที่สามคือเลือกจังหวะให้เหมาะ เรื่องที่คนอื่นน่าจะสงสัยด้วยก็ถามในที่ประชุมได้เลย ส่วนรายละเอียดเฉพาะของเราถามหลังประชุมก็สุภาพกว่า หรือจะขอแหล่งให้ไปอ่านต่อ ซึ่งบอกอ้อมๆ ว่าเราพร้อมทำการบ้านเองก็ได้

สำหรับคนที่อยากรู้จักวิธีคิดของนักปรัชญากลุ่มนี้มากขึ้นหลังจากนี้ การเลือกเล่มเริ่มต้นที่อ่านแล้วไม่ล้าจนวางกลางทางจะช่วยให้แนวคิดเหล่านี้ไม่กลายเป็นเรื่องไกลตัว

ถามต่อเนื่องแบบโสกราตีส ฉบับใช้ในชีวิตประจำวัน

ภาพจำของโสกราตีสในงานเขียนของเพลโตคือคนที่ถามต่อกันเป็นทอดๆ จนคู่สนทนาเห็นว่าความเข้าใจของตัวเองยังมีช่องโหว่ วิธีนี้ถูกนำมาใช้ต่อในการสอนและการคิดจนถึงปัจจุบัน ในชื่อเรียกกว้างๆ ว่าการถามแบบโสกราตีส เราไม่จำเป็นต้องถามยาวแบบในตำรา แค่หยิบหลักการพื้นฐานมาใช้ก็พอ

คำถามชุดแรกคือขอให้นิยามคำ เช่น “คำว่าเร่งด่วนในงานนี้หมายถึงภายในวันนี้หรือภายในสัปดาห์” ชุดที่สองคือขอตัวอย่าง เพราะความเข้าใจที่ยกตัวอย่างไม่ได้มักยังไม่มั่นคง ชุดที่สามคือถามหาข้อยกเว้น ว่ามีกรณีไหนที่หลักนี้ใช้ไม่ได้บ้าง และชุดที่สี่คือถามถึงผลที่ตามมา ว่าถ้าสิ่งนี้จริง อะไรจะเกิดขึ้นต่อ

คำถามเหล่านี้ใช้กับตัวเองได้ดีพอๆ กับใช้กับคนอื่น ก่อนยืนยันความเชื่อเรื่องใดอย่างแข็งขัน ลองถามสี่ชุดนี้ในใจ แล้วจะเห็นจุดที่ยังไม่เคยสำรวจ สำหรับพ่อแม่ วิธีถามแบบนี้ยังเป็นเครื่องมือที่ดีเวลาเปิดวงคุยเรื่องความคิดกับลูกที่บ้านโดยไม่ต้องสั่งสอน เพราะมันชวนให้อีกฝ่ายคิดเอง แทนการรับคำตอบสำเร็จรูป

ทั้งนี้ การถามต่อเนื่องไม่ใช่การไล่ต้อนให้อีกฝ่ายจนมุม เป้าหมายคือเข้าใจร่วมกัน และคนฟังแยกออกเสมอว่าน้ำเสียงไหนอยากรู้จริง น้ำเสียงไหนกำลังจับผิด

ในบทสนทนาถัดไป เมื่อมีคำหรือประเด็นใดผ่านหูไปโดยที่เรายังไม่เข้าใจ แทนที่จะพยักหน้ารับตามจังหวะ ให้หยุดสักครู่แล้วถามกลับหนึ่งข้อ จะเป็นการขอตัวอย่าง หรือทวนสิ่งที่เข้าใจแล้วถามว่าตรงไหมก็ได้ คำถามเดียวที่เกิดขึ้นตรงนั้นมีค่ากว่าการค้นหาคำตอบเองตามลำพังอีกหลายชั่วโมงในภายหลัง